جنبه اخلاقی جهانی شدن- دیدگاه آئین بهائی

قسمت ۱

"طوبی لمن اصبح قائماً علی خدمة الامم ... لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحبّ العالم ... فی الحقیقه عالم یک وطن محسوب است و من علی الارض اهل آن ... مقصود اصلاح عالم و راحت امم بوده این اصلاح و راحت ظاهر نشود مگر به اتّحاد و اتّفاق".(۱)

(ترجمه مضمون عربی: خوشا به حال کسی که هر صبحگاه به خدمت همه ملل جهان قائم باشد ... افتخار تنها نصیب کسی نیست که وطنش را دوست داشته باشد، بلکه آن کس که جهان را دوست دارد)

سنجش تمدّن غرب از منظر بهائی

بحث از تمدّن ها در ادیان سابقه و حتّی در اسلام به صورتی بسیار محدود مطرح شده در قرآن اشاراتی به فرهنگ جاهلیّت و لزوم طرد و ردّ دین هست ولی مطلب در این مورد سخت باجمال برگزار شده و نمی توان گفت موضع اسلام در برابر تمدّنات غیر اسلامی چه بوده است؟ حدیثی از پیامبر روایت شده که باید علم را حتّی در چین جویا شد و کسب کرد. پاره ای از فرهنگ های گذشته که پشت به مبانی اخلاقی کردند و در نتیجه به عذاب الهی گرفتار آمدند چون فرهنگهای عاد و ثمود در قرآن مذکور شده اند ولی مقصد از ذکر آنها تنبّه اخلاقی بوده و در حقیقت بحث، جنبه فلسفی نداشته است.

در آثار بنیادگذاران امر بهائی یعنی حضرت باب و حضرت بهاءالله و بعداً در آثار طلعات مقدّسه  دو مبیّن منصوص، حضرت عبدالبهاء و حضرت ولیّ امرالله، بحث مُشبعی درباره تمدّن غرب آورده شده که ورود در آن به تفصیل، تحریر حدّاقل یک کتاب مبسوط را اقتضا می کند. امّا نظر به آن که در این گفتار بنیاد بر اجمال و اختصار است عمده آن آراء را به صورتی بس فشرده عرضه می دارد و امیدوار است که این مقوله ایجاز مخلّ تلقّی نگردد.

سؤالی که هم از آغاز به خاطر هر محقّقی می گذرد این است که علّت یا علل اصلی توجّه امر مبارک به قضیّه تمدّن و تمدّن غرب چه بوده. در پاسخ این سؤال دو نکته مهم فوراً به خاطر می آید.

عرفان و جامعه بهائی

مقدّمه

در این گفتار چند خصوصیّت ویژه را که در بین نظام های عرفانی ادیان اعم از بودائی، مسیحیّت و اسلام مشترک است مورد مطالعه و بررسی قرار میدهیم. این خصوصیّات عبارتند از:

۱_ وجود یک ساختار مبتنی بر سلسله مراتب روحانی با یک رهبر در رأس آن که او را پیشرفته ترین فرد در طریق عرفان دانسته معتقدند که او قادر به هدایت روحانی دیگران در این جهت خواهد بود همراه با شعائری مانند اطاعت و اعتراف.

۲_ تأکید بر اینکه تنها با روایت و انتقال شفاهی و شخصی تعالیم و تجارب جامعه است که فرد میتواند واقعاً در مسیر روحانی پیشرفت نماید و اینکه این پیشرفت را نمیتوان از کتاب آموخت.

۳_ گرایش به دیرنشینی و ریاضت.

۴_ بکار بردن روش هائی که موجب تغییر حالت ذهنی و آگاهی انسان می گردد.

تعالیم جهانی بهائی و هدف وحدت

حضرت عبدالبهاء می فرمایند: "مقصود از جلوه حقّ و طلوع آفتاب حقیقت غلبه نور محبّت الله است تا ظلمات شقاق محو از آفاق گردد و وحدت روحانیّه جلوه نماید"(۱) علاقه و اشتیاقی که بهائیان به منظور استقرار صلح نشان میدهند برای چیست؟ اصولاً چرا وحدت عالم انسانی را باید بوجود آورد؟

اوّلاً به منظور دوام و صیانت بشریّت از آفت نابودی و زوال.

ثانیاً برای حفظ تمدّن که با زحمات طاقت فرسای گذشتگان بوجود آمده است.

نقش دو گانه طبقه روحانیّت در تاریخ ادیان و زندگی انسان

پیشگفتار

این نوشته، نظری است اجمالی و بسیار کلّی بر نقش دو گانه روحانیّت رسمی و حرفه ای در تاریخ ادیان و زندگی انسان و همچنین چگونگی پدید آمدن و شکل گیری سازمانی آن در هر ظهور الهی، و همینطور چگونگی و چرائی حذف این طبقه در دیانت بهائی و جاسپاری آن به تشکیلاتی نوین که به روش انتخابی و دمکراتیک در این آئین جدید الهی ظاهر گشته است.

بدین لحاظ لازم آید تا ابتدائاً، نگاهی کوتاه به اوضاع کنونی جامعه بشری انداخته و نقش دین در تاریخ تمدّن انسان نیز بررسی گردد. طبیعی است که در این مختصر، ابداً امکان پردازش به جزئیّات و استثنائات نبوده و حتّی کلّیات نیز جبراً به صورتی بسیار مختصر و موجز بیان خواهد گشت. 

جایگاه شعر در جامعه بهائی

قبل از هر چیز باید متذکّر بود که مراد از لفظ شعر تنها کلام موزون و منظوم نیست بلکه در حقیقت این روح و صفای شعر است که در دلها می نشیند، اثر میگذارد و سرانجام ثمر ببار میآورد. برای هر یک از ما بسیار اتّفاق افتاده است که شعری یا بیتی از شاعری گمنام شنیده و یا خوانده ایم که زبان حال ما بوده و چنان مجذوب آن گشته ایم که در خاطرمان مانده، با یادآوری آن احساس شادی و رضایت نموده ایم. آری شعر ناب و والا حالتی از الهام و آفرینش داشته، از هنرهای راستین محسوب و در حیات روحانی و حتّی جسمانی انسانها، اثرات شگرف و پایداری داشته و دارد.

یک بررسی اجمالی در کتب آسمانی و تاریخ ادبیّات ادیان، به وضوح روشن می سازد که نقش شعر و کلام شیوا در اساطیر مذهبی و تعالیم روحانی قاطبه ادیان و مکاتب دینی انکار ناپذیر است و میتوان آنرا کلام و پیام روح نامید.

بیان عواطف و احساسات رقیق و لطیف در کسوت شعر زیبا، البتّه کار هر فکر و اندیشه ای نیست و باید آنرا موهبتی الهی و پدیده ای ملکوتی دانست که آفریدگار بزرگ و توانا به معدودی از بندگان عطا می فرماید. بنا به مضمون فرموده جمال قدم جلّ اسمه الاعظم انسان به مثابه معدن احجار کریمه است که به تربیت جواهر آنها تدریجاً به عرصه شهود خواهد آمد. بدون تردید طبع روان و نازکی خیال نیز از همین مقوله است که باید با کوشش و مهارت شکوفا و درخشان گردد و جاذب و فاتح قلوب شود.

برای مطالعه بهتر و بررسی جامع تر از "جایگاه و نقش شعر و شاعری در آئین و اجتماع بهائی" توجّه به مطالب ذیل ضروری به نظر می رسد:

ارزش و مقام هنر و هنرمند در امر بهائی

"در پژوهشنامه شماره ده مجملی درباره هنر و زیبائی شناسی در آئین بهائی آورده شد. این مقاله باعتباری مکمّل مقاله مذکور است ولی  بی گمان در این زمینه هنوز جای بحث و گفتگو، واسع است و محقّقان را به شرکت در این پژوهش دعوت می کند."         هیئت تحریریّه

تحصیل علوم و فنون نافعه در آثار مبارکه بر کلّ فرض گردیده از جمله حضرت بهاء الله در لوح تجلیّات میفرمایند: "تجلّی سوّم علوم و فنون و صنایع است علم بمنزله جناح است از برای وجود و مرقاتست از برای صعود تحصیلش بر کلّ لازم ولکن علومی که اهل ارض از آن منتفع شوند نه علومی که بحرف ابتدا شود و بحرف منتهی گردد ..." و در مورد سرچشمه و منشأ این فضائل میفرمایند: "یا اهل بهاء قوّه متفکّره مخزن صنایع و علوم و فنون است جهد نمائید تا از این معدن حقیقی، لئالی حکمت و بیان ظاهر شود و سبب آسایش و اتّحاد احزاب مختلفه عالم گردد"(کلمات فردوسیّه) و همچنین میفرمایند: "دانائی از نعمتهای بزرگ الهی است تحصیل آن بر کلّ لازم. این صنایع مشهوده و اسباب موجوده از نتائج علم و حکمت اوست که از قلم اعلی در زبر و الواح نازل شده قلم اعلی آن قلمی است که لئالی حکمت و بیان و صنایع امکان از خزانه او ظاهر و هویدا ..."(طراز ششم)

سنجش تمدّن غرب از سه منظر مختلف (قسمت دوّم)

۲_ موضع فکری اندیشمندان شرق

در مقاله پیش نظرگاه متفکّران غرب را درباه تمدّن و فرهنگ این سرزمین ارائه کردیم. اینک سخن از شیوه تفکّر صاحبنظران شرقی خصوصاً ایرانی است که درباره آن طی سالهای تازه رسالات و کتب متعدّدی نوشته شده است.

از روزگار قاجاریّه که روابط سیاسی و اقتصادی با مغرب زمین گسترش یافت و امکانات مسافرت به غرب (اروپا) و مشاهدۀ ترقّیات آن دیار بوجود آمد از همان ابتدا عدّه ای سخت شیفته و ستایندۀ تمدّن غرب شدند و در زمینۀ اخذ و اقتباس عناصری از آن تمدّن یا مجموع آن اظهار نظر و احیاناً مجاهدت نمودند. در میان پیشگامان در صف رجال سیاست می توان از عبّاس میرزا نائب السّلطنه و وزیر با تدبیر او میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی یاد کرد که بفکر اصلاح قشون و دستگاه حکومت و اعزام دانشجو بفرنگ افتادند، طرحهای اصلاح طلبانه ای که بعداً توسّط میرزا تقی خان امیر کبیر و میرزا حسین خان مشیر الدّوله در دورۀ ناصرالدّین شاه ادامه یافت و منجر به ایجاد برخی تأسیسات نوین از قبیل مدرسۀ دارالفنون، ایجاد روزنامه و روزنامه نگاری، ترجمه کتب غربی، برقراری تلگراف، اصلاح پست، احداث راه آهن و ساختن راه شوسه و نظائر آن شده که موضوع سه جلد کتاب تحقیقی دکتر حسین محبوبی اردکانی تحت عنوان "تأسیسات جدید تمدنی در ایران" است و بدنبال آن در چند دهۀ پایانی قرن نوزدهم عدّه ای از روشنفکران بدفاع از تجدّد (مدرنیته) قیام کردند و جمعی در داخل و خارج ایران بیش و کم در زمینه سازی انقلاب مشروطیّت ایران نقش و سهمی داشتند.

روحانیّت بهائی

برای آن گروه از ما که در جهان پیشرفته تر زندگی می کنیم، علم به افزایش راحتی و آسایش جسمانی ما منجر شده و آزادی و زمان لازم برای ترقّی و توسعه را برای ما فراهم آورده است. امّا کسانی که در جهان نوین زندگی می کنند گویی چندان سعادتمند تر و مسرورتر از اجداد خود در دورانهای گذشته نیستند و خواسته های آنها چندان تحقّق نیافته است. بسیاری از آنها احساس می کنند در تمام طول زندگی خود بدون هدف و مقصدی معیّن سر گردانند و نمی دانند با آزادی تأمین شده توسّط علم و تکنولوژی چه کنند. تصوّر بسیاری از این کسان آن است که برای پر کردن این خلأ جواب را در تعقیب آنچه که فکر می کنند برای آنها خوشبختی و رضایت نفس به ارمغان می آورد، اعم از قدرت، ثروت یا روابط جنسی باید یافت، در حالی که تعداد روز افزونی از مردم سعی می کنند با روی آوردن به مسکرات و مواد مخدّر، از این بی محتوایی زندگی و یأس و حرمان ناشی از آن فرار کنند. با این همه، معلوم شده که هیچ یک از این جوابها پاسخگوی این نیاز محسوس نبوده است. همه آنها به عدم رضایت، یأس بیشتر و از خود بیگانگی افزونتر منجر شده است. این فرو پاشی و بی هدفی در زندگی ما در جامعه به صورتهای مختلف انعکاس داشته و خود را نشان داده است که از آن جمله است: گسستگی در روابط بین افراد، شکست ازدواجها و منجر شدن آنها به جدایی، تنهایی و انزوا جوئی، جرائم وحشیانه غیر انسانی، تعداد فزاینده موارد خودکشی و امثال آن.