شرح

سال اوّل شمارۀ دوّم، بهار١٩٩٧

نامه تاریخی از جناب میرزا حسن (سلطان الشهداء) به جناب میرزا آقای افنان

با مقدّمه ابوالقاسم افنان*

 مقدّمه

نامه ای را که ذیلاً می خوانیم مرقومه ای است به خطّ و امضای جناب آقا میرزا حسن سلطان الشهداء خطاب به جناب میرزا آقای افنان که تاریخ ۲۱ ربیع الثّانی ۱۲۹۱ (۱۸۷۴م) را دارد. جناب آقا میرزا حسن سلطان الشّهداء و برادرشان آقا میرزا حسین ملقّب به محبوب الشهداء را به مکر و حیله میرزا محمّد حسین امام جمعه اصفهان (که از قلم اعلی به رقشا ملقّب است) برای حیف و میل هجده هزار تومان مطالباتی که آن دو برادر از او داشتند، به اسم اینکه آنها بابی هستند، به فتوا و تبانی دو عالم متنفّذ یعنی امام جمعه و شیخ محمّد باقر اصفهانی ملقّب به ذئب، و با کسب موافقت از سلطان مسعود میرزا ظلّ السّلطان حاکم اصفهان، در ملأ عامّ و علی رؤس الاشهاد در میدان نقش جهان اصفهان سر بریدند (۱۷ مارس ۱۸۷۹).

این دو برادر از وجوه عمده تجّار معتبر و مشهور ایران بودند. دامنه تجارت گسترده آنها گذشته از بلاد مختلفه در داخل ایران تا هندوستان و چین و کشور عثمانی (ترکیه) توسعه داشت و در همه جا خوش نامی و درستکاری و سخاوت و جوانمردی آنها زبانزد عموم تجّار اعمّ از یار و اغیار بود.

دیانت بهائی در ادبیّات و هنر روسیّه

خانم ایزابل گرینوسکایا Isavel Grinevskaya  یک شاعره (غیر بهائی) روسی است که در لنین گراد(سنت پطرزبورگ) با سه اثر مشهور خود به معرّفی دیانت حضرت بهاء الله و ترویج هنر جهانی قوّت بخشید. این سه اثر عبارتند از دو نمایشنامه یکی به نام باب و دیگری به نام بهاء الله، و یک داستان زیر عنوان سفری به سرزمین های آفتاب. این اثر سوّم شرح زیارتش از حضرت عبدالبهاء در سال ۱۹۱۱ م. در رمله مصر است. اگر چه این اثر اخیر (بر خلاف دو اثر اوّل که شعر است) به نثر می باشد ولی از آنجا که در آن ابیاتی به نظم آورده شده است می توان گفت که سه اثر مزبور در مجموع یک تریلوژی (مجموع سه تراژدی) را بوجود آورده است. در این مجموعه، دینی جهانی و ایده آل وحدت عالم انسانی که به وسیله سه شخصیّت آسمانی یعنی حضرت باب، حضرت بهاء الله و حضرت عبدالبهاء اعلام گردیده معرّفی شده است.

از جهت هنری این نمایشنامه ها در سطح بسیار والائی هستند. متقدّمین هنری روس تأکید می کنند که تصنیف این آثار شاعر را در طراز اوّل سخن سرایان قرار داده است.

یکی از هموطنان خانم گرنوسکایا به نام آقای وسلیتزکی Vesselitzky که رئیس انجمن مطبوعات خارجی لندن بوده گفته است که نمایشنامه حضرت باب را در ترن در طیّ مسافرت خود از روسیّه به انگلستان در سال ۱۹۰۵ م خوانده است. اظهارات وی در این مورد چنین است:

تاریخ نزول و نگارش کتاب مستطاب اقدس

نخستین ترجمه مستند کتاب اقدس به زبان انگلیسی در سال ۱۹۹۲مصادف به یکصدمین سال صعود حضرت بهاء الله توسّط بیت عدل اعظم انتشار یافت. اگر چه قبلاً ترجمه برخی از آیات این کتاب مستطاب توسّط حضرت ولی امرالله در دسترس احبّاء غرب قرار داده شده بود و نیز در سال ۱۹۷۳ بیت عدل اعظم چکیده و خلاصه آن را به انگلیسی انتشار دادند(۱) امّا ترجمه رسمی آن سالها بنا به مصالح امر دستخوش تأخیر شد. در نامه ای که منشی حضرت ولی امرالله در تاریخ ۲ مه ۱۹۴۷ از جانب ایشان خطاب به یکی از یاران نگاشته شده ترجمه این کتاب نهی شده و مرقوم رفته است که حضرتشان "مایل نیستند (این اثر) در زمان حاضر ترجمه شود". از آنجا که پخش و انتشار کتاب اقدس در آن زمان فقط در محدوده معیّنی بود و امکان تنفیذ اوامر و نواهی کتاب اقدس وجود نداشت، در آن نامه آمده بود که حضرت ولی امرالله "به ترجمه آن در زمان حاضر تمایلی ندارند"(۲) 

حضرت بهاء الله نیز در زمان خود ترجمه کتاب اقدس را تشویق و ترغیب نفرموده اند و در بیانی می فرمایند:

"اگر چه مقصد جناب مترجم خیر بوده لکن از این جهت که اینگونه امور در این ایّام سبب اختلاف می شود لهذا جائز نه"(۳)

جامعه بهائی عشق آباد

سرزمین وسیعی که در کناره شرقی دریای خزر و شمال خراسان قرار دارد دشت خوارزم است که امروزه به ترکمنستان معروف و موسوم است. این منطقه وسیع از دیرگاهان بر اساس حماسه های اساطیری ما در شاهنامه میدان رزم خسروان ایران و توران بوده است.

از نقطه نظر تاریخی در قرن ششم قبل از میلاد سپاه کوروش کبیر به اراضی خوارزم روی آورده و آن دیار را مسخّر ساخت. اسکندر مقدونی ضمن فتح ایران خطّه ترکمن امروز را ضمیمه فتوحات خویش کرد. آنگاه پارتی ها بر این سرزمین تسلّط یافتند. شهر تاریخی و معروف "نسا" که دارای قصرها و عمارات مجلّل و با شکوه بوده و امروزه ویرانه های آن در ۱۸ کیلومتری عشق آباد کنون است یادگار آن دوران می باشد.

دیانت بهائی در روسیه

ارتباط بابیان و بهائیان با روسیّه به سالیان اولیّه، ظهور حضرت باب در ایران راجع می گردد. منوچهر خان معتمدالدّوله گرجی که در سال ۱۲۰۹ ه.ق (۱۷۹۴ م) از تفلیس به ایران آمده بود و بعد از طیّ مدارج ترقّی در دستگاه سیاسی ایران از سال ۱۲۵۴ ه.ق (۱۸۳۸م) تا سال وفاتش یعنی سنه ۱۲۶۳ ه.ق (۱۸۴۶ م) حاکم اصفهان، لرستان و خوزستان بود اوّلین فرد سرشناس از سرزمین روسیّه است که به مهماندارای و حمایت حضرت باب در ایّام اقامت آن حضرت در اصفهان قیام نمود و تا حین وفاتش از این عالم از هیچ نوع مساعدت مضایقه ننمود.

پس از صدور فتوای مجتهدین در تبریز مبنی بر کشتن حضرت باب حکومت تبریز سام خان ارمنی را که فرمانده فوج ارامنه بود مأمور اجرای حکم نمود، این برخورد دیگر حضرت باب با فردی از سرزمین روسیّه بود. سام خان مسیحی اصلاً از افسران سپاه روس در جنگ با فتحعلی شاه بود، او در آن جنگ اسیر شد و مسلمان گشت و از ارامنه ساکن ارومیّه و بعضی از سربازان روسی که در جنگ اسیر شده بودند فوجی ترتیب داده فرماندهی آن را به عهده گرفت. چنانچه در تواریخ نهضت بابیّه مذکور است سام خان ارمنی و فوج او حضرت باب و جناب انیس را که با هم به تیری بسته بودند هدف تیرباران قرار دادند امّا به نحوی معجزه آسا هر دو محفوظ ماندند و سام خان مسیحی که قلباً به تیرباران آن حضرت راضی نبودند از این حُسن اتّفاق شادمان گشته محلّ اعدام را ترک نمود. بعد از استعفای سام خان فوج دیگری مأمور تیرباران حضرت باب گشت. در این مرتبه حضرت باب و جناب انیس به شهادت رسیدند و اجساد آنان که از شدّت تیرباران مشبّک و از هم پاشیده شده بود از میدان سربازخانه که محلّ تیرباران بود به خندقی در کنار شهر حمل شد و عدّه ای سرباز برای محافظت آنها تعیین گردید.(۱)