محاکمه ملا علی بسطامی

محاکمه ملا علی بسطامی

 فتوای مشترک علمای سنی و شیعه علیه باب*

در سال های اخیر مطالعاتی چند در تاریخ نهضت بابی در ایران قرن نوزدهم به عمل آمده ولی بیشتر این تحقیقات متمرکز به سه سال آخر دعوت باب (۱۸۴۸ - ۱۸۵۰ م.) شده است یعنی دوره ای که در آن در اثر یک سلسله از وقایع خطیری که عامل آنها این نهضت جدید بود، ایران دچار تشنج و هیجان گشته بود.

این تحقیق با مختصری تغییر، متن مقاله ای است که نویسنده در چهارمین سمینار مطالعات بهائی در دانشگاه لانکاستر Lancaster در آوریل ۱۹۸۰ م. ارائه کرده است.مطالب این تحقیق از دیدی دیگر بعضی از مندرجات مقاله منتشر نشده دنیس مک ائوئین Denis Mac Eoin تحت عنوان عکس العمل اولیه شیخیه در برابر بابیت The Shaykhi Reaction to Babism in the Early Period را در بر می گیرد. نویسنده از دکتر مک ائوئین که توجه او را به مطالعه در این زمینه بسیار مهم جلب کرده و نیز از دکتر مارتین هیندس Dr. Martin Hinds که کمک های با ارزشی در ترجمه متن فتوی به وی نموده است صمیمانه تشکر می نماید. (یادداشت نویسنده)

مقاله دنیس مک ائوئین بعدا درسال ۱۹۸۲ م. تخت عنوان Early Shaykhi Reaction to the Bab and His Claim.  در جلد اول مجموعه ی Studies in the Babi and Bahai History صفحات ۱ تا ۴۷ به چاپ رسیده است. (یادداشت مترجم)

مترجمن از دوست گرامی خود دکتر محمد افنان که پیش نویس این ترجمه را با دقت مطالعه کرده و تصحیحات با ارزشی در آن نموده است صمیمانه سپاسگزاری می نماید.

نامه تاریخی از جناب میرزا حسن (سلطان الشهداء) به جناب میرزا آقای افنان

با مقدّمه ابوالقاسم افنان*

 مقدّمه

نامه ای را که ذیلاً می خوانیم مرقومه ای است به خطّ و امضای جناب آقا میرزا حسن سلطان الشهداء خطاب به جناب میرزا آقای افنان که تاریخ ۲۱ ربیع الثّانی ۱۲۹۱ (۱۸۷۴م) را دارد. جناب آقا میرزا حسن سلطان الشّهداء و برادرشان آقا میرزا حسین ملقّب به محبوب الشهداء را به مکر و حیله میرزا محمّد حسین امام جمعه اصفهان (که از قلم اعلی به رقشا ملقّب است) برای حیف و میل هجده هزار تومان مطالباتی که آن دو برادر از او داشتند، به اسم اینکه آنها بابی هستند، به فتوا و تبانی دو عالم متنفّذ یعنی امام جمعه و شیخ محمّد باقر اصفهانی ملقّب به ذئب، و با کسب موافقت از سلطان مسعود میرزا ظلّ السّلطان حاکم اصفهان، در ملأ عامّ و علی رؤس الاشهاد در میدان نقش جهان اصفهان سر بریدند (۱۷ مارس ۱۸۷۹).

این دو برادر از وجوه عمده تجّار معتبر و مشهور ایران بودند. دامنه تجارت گسترده آنها گذشته از بلاد مختلفه در داخل ایران تا هندوستان و چین و کشور عثمانی (ترکیه) توسعه داشت و در همه جا خوش نامی و درستکاری و سخاوت و جوانمردی آنها زبانزد عموم تجّار اعمّ از یار و اغیار بود.

دیانت بهائی در ادبیّات و هنر روسیّه

خانم ایزابل گرینوسکایا Isavel Grinevskaya  یک شاعره (غیر بهائی) روسی است که در لنین گراد(سنت پطرزبورگ) با سه اثر مشهور خود به معرّفی دیانت حضرت بهاء الله و ترویج هنر جهانی قوّت بخشید. این سه اثر عبارتند از دو نمایشنامه یکی به نام باب و دیگری به نام بهاء الله، و یک داستان زیر عنوان سفری به سرزمین های آفتاب. این اثر سوّم شرح زیارتش از حضرت عبدالبهاء در سال ۱۹۱۱ م. در رمله مصر است. اگر چه این اثر اخیر (بر خلاف دو اثر اوّل که شعر است) به نثر می باشد ولی از آنجا که در آن ابیاتی به نظم آورده شده است می توان گفت که سه اثر مزبور در مجموع یک تریلوژی (مجموع سه تراژدی) را بوجود آورده است. در این مجموعه، دینی جهانی و ایده آل وحدت عالم انسانی که به وسیله سه شخصیّت آسمانی یعنی حضرت باب، حضرت بهاء الله و حضرت عبدالبهاء اعلام گردیده معرّفی شده است.

از جهت هنری این نمایشنامه ها در سطح بسیار والائی هستند. متقدّمین هنری روس تأکید می کنند که تصنیف این آثار شاعر را در طراز اوّل سخن سرایان قرار داده است.

یکی از هموطنان خانم گرنوسکایا به نام آقای وسلیتزکی Vesselitzky که رئیس انجمن مطبوعات خارجی لندن بوده گفته است که نمایشنامه حضرت باب را در ترن در طیّ مسافرت خود از روسیّه به انگلستان در سال ۱۹۰۵ م خوانده است. اظهارات وی در این مورد چنین است:

تاریخ نزول و نگارش کتاب مستطاب اقدس

نخستین ترجمه مستند کتاب اقدس به زبان انگلیسی در سال ۱۹۹۲مصادف به یکصدمین سال صعود حضرت بهاء الله توسّط بیت عدل اعظم انتشار یافت. اگر چه قبلاً ترجمه برخی از آیات این کتاب مستطاب توسّط حضرت ولی امرالله در دسترس احبّاء غرب قرار داده شده بود و نیز در سال ۱۹۷۳ بیت عدل اعظم چکیده و خلاصه آن را به انگلیسی انتشار دادند(۱) امّا ترجمه رسمی آن سالها بنا به مصالح امر دستخوش تأخیر شد. در نامه ای که منشی حضرت ولی امرالله در تاریخ ۲ مه ۱۹۴۷ از جانب ایشان خطاب به یکی از یاران نگاشته شده ترجمه این کتاب نهی شده و مرقوم رفته است که حضرتشان "مایل نیستند (این اثر) در زمان حاضر ترجمه شود". از آنجا که پخش و انتشار کتاب اقدس در آن زمان فقط در محدوده معیّنی بود و امکان تنفیذ اوامر و نواهی کتاب اقدس وجود نداشت، در آن نامه آمده بود که حضرت ولی امرالله "به ترجمه آن در زمان حاضر تمایلی ندارند"(۲) 

حضرت بهاء الله نیز در زمان خود ترجمه کتاب اقدس را تشویق و ترغیب نفرموده اند و در بیانی می فرمایند:

"اگر چه مقصد جناب مترجم خیر بوده لکن از این جهت که اینگونه امور در این ایّام سبب اختلاف می شود لهذا جائز نه"(۳)

جامعه بهائی عشق آباد

سرزمین وسیعی که در کناره شرقی دریای خزر و شمال خراسان قرار دارد دشت خوارزم است که امروزه به ترکمنستان معروف و موسوم است. این منطقه وسیع از دیرگاهان بر اساس حماسه های اساطیری ما در شاهنامه میدان رزم خسروان ایران و توران بوده است.

از نقطه نظر تاریخی در قرن ششم قبل از میلاد سپاه کوروش کبیر به اراضی خوارزم روی آورده و آن دیار را مسخّر ساخت. اسکندر مقدونی ضمن فتح ایران خطّه ترکمن امروز را ضمیمه فتوحات خویش کرد. آنگاه پارتی ها بر این سرزمین تسلّط یافتند. شهر تاریخی و معروف "نسا" که دارای قصرها و عمارات مجلّل و با شکوه بوده و امروزه ویرانه های آن در ۱۸ کیلومتری عشق آباد کنون است یادگار آن دوران می باشد.

دیانت بهائی در روسیه

ارتباط بابیان و بهائیان با روسیّه به سالیان اولیّه، ظهور حضرت باب در ایران راجع می گردد. منوچهر خان معتمدالدّوله گرجی که در سال ۱۲۰۹ ه.ق (۱۷۹۴ م) از تفلیس به ایران آمده بود و بعد از طیّ مدارج ترقّی در دستگاه سیاسی ایران از سال ۱۲۵۴ ه.ق (۱۸۳۸م) تا سال وفاتش یعنی سنه ۱۲۶۳ ه.ق (۱۸۴۶ م) حاکم اصفهان، لرستان و خوزستان بود اوّلین فرد سرشناس از سرزمین روسیّه است که به مهماندارای و حمایت حضرت باب در ایّام اقامت آن حضرت در اصفهان قیام نمود و تا حین وفاتش از این عالم از هیچ نوع مساعدت مضایقه ننمود.

پس از صدور فتوای مجتهدین در تبریز مبنی بر کشتن حضرت باب حکومت تبریز سام خان ارمنی را که فرمانده فوج ارامنه بود مأمور اجرای حکم نمود، این برخورد دیگر حضرت باب با فردی از سرزمین روسیّه بود. سام خان مسیحی اصلاً از افسران سپاه روس در جنگ با فتحعلی شاه بود، او در آن جنگ اسیر شد و مسلمان گشت و از ارامنه ساکن ارومیّه و بعضی از سربازان روسی که در جنگ اسیر شده بودند فوجی ترتیب داده فرماندهی آن را به عهده گرفت. چنانچه در تواریخ نهضت بابیّه مذکور است سام خان ارمنی و فوج او حضرت باب و جناب انیس را که با هم به تیری بسته بودند هدف تیرباران قرار دادند امّا به نحوی معجزه آسا هر دو محفوظ ماندند و سام خان مسیحی که قلباً به تیرباران آن حضرت راضی نبودند از این حُسن اتّفاق شادمان گشته محلّ اعدام را ترک نمود. بعد از استعفای سام خان فوج دیگری مأمور تیرباران حضرت باب گشت. در این مرتبه حضرت باب و جناب انیس به شهادت رسیدند و اجساد آنان که از شدّت تیرباران مشبّک و از هم پاشیده شده بود از میدان سربازخانه که محلّ تیرباران بود به خندقی در کنار شهر حمل شد و عدّه ای سرباز برای محافظت آنها تعیین گردید.(۱)

یادداشت های تاریخی ملاقات های علاّمۀ قزوینی و سیّد حسن تقی زاده با حضرت عبدالبهاء

در میان نویسندگان و محقّقین ایران محمّد قزوینی دارای شهرت و اعتبار خاصّی است.

وی در ادبیّات و تاریخ ایران دورۀ اسلامی پژوهش ها و تحقیقات فراوانی کرده و بخاطر عمق و صحّت این تحقیقات از او با عنوان "علاّمه و استاد" یاد می شود.

محمّد قزوینی در بارۀ حیات رجال ادبی و علمی ایران و خاورمیانه نیز مقالاتی نگاشته که از آن جمله است "یادداشت های تاریخی" او تحت عنوان "وفیّات معاصرین" که در مجلّۀ تاریخی – ادبی یادگار به سردبیری عبّاس اقبال آشتیانی در سال ۱۳۲۷ شمسی به طبع رسیده است. قسمت نهم یادداشت های مزبور به ذکر نفوسی که نامشان با حرف "ع" آغاز می شود اختصاص یافته و اوّلین عنوان حضرت عبدالبهاء "عبّاس افندی" است که در شمارۀ ۶ و ۷ آن مجلّه مورّخ بهمن و اسفند ۱۳۲۷ (ژانویه و فوریۀ ۱۹۴۹) به چاپ رسیده است.

 محمّد قزوینی ابتدا به شرح مختصری از تاریخ زندگی حضرت عبدالهاء پرداخته و سپس داستان ملاقاتش را با هیکل مبارک در پاریس (اکتبر ۱۰۱۱) نگاشته است. همچنین وی از دوست دیرین و صمیمی خود سیّد حسن تقی زاده که در عرصۀ سیاست و دیپلماسی ایران و نیز تحقیقات ادبی و تاریخی صاحب نام و عنوان بود خواسته که او هم شرح دیدار خود را با حضرت عبدالبهاء در پاریس بنویسد و آن نوشته را ضمیمۀ مقالۀ خود نموده که در همان مجلّۀ یادگار به طبع رسیده است.

نخستین روابط میسیونرهای مسیحی با جامعه های بابی و بهائی

دیانت مسیحی در ایران دارای تاریخی بس کهن و شناخته شده می باشد.۱ بر حَسَبِ روایات، سه تن از مردان فرزانه ای که برای نخستین بار پس از تولّد عیسی مسیح نسبت به وی ادای احترام کردند مغ های ایرانی بوده اند. به علاوه در داستان ها آمده است که افراد برجسته ای چون دو حواریّ مسیح سن توماس St. Thomas و سن تادّئوس St, Thaddeus  و نیز سن سیمون زآلوت St, Simon the Zealot از ایران دیدن کرده و دیانت مسیح را در آن سرزمین تبلیغ نموده اند. گرچه مسیحیان همیشه در ایران در اقلیّت بوده اند امّا در ابتدای امر قدرت قابل توجّهی از خود نشان دادند بطوری که میسیونرهای آنان از راه ایران به داخل چین نفوذ نمودند. سنگ سیان فو Sian Fu  بازگو کنندۀ آن است که چگونه آنان پیام مسیح را در عصر کلاسیک به دورترین نقطۀ شرق رسانده اند. امّا به هر حال در قرنهای بعد، ستارۀ اقبال کلیسای ایران افول کرد و کلیسای نسطوری که بازماندۀ آن بود بر اثر قطع رابطه با کلیساهای دیگر، به علّت اختلافات عقیدتی و زجر و آزار و تعقیب اعضاء آن، به سختی توانست خود را از نابودی نجات دهد.

شئون تسعه و کتاب مستطاب اقدس

حضرت ربّ اعلی آثارشان را به پنج شأن نازل فرموده اند. خود آن حضرت بزرگوار این شئون خمسه ا نام برده، به تبیین و تشریح آن نیز پرداخته اند. عین بیان حضرت ربّ اعلی در کتاب بیان فارسی چنین است:

"کتاب او حقّ است... در کلماتی که نازل می فرماید از هر شأن که باشد سواء آن که آیات باشد که ماء غیر آسن رضوان است و مناجات که لبن لم یتغیّر و تفاسیر آیات که خمر خُمر و اجوبه وتفاسیر مناجات که عسل مصفّی است در کتاب الله است و شئون فارسیّه بعینه مثل شئون آیات است زیرا که کلّ از حقیقت جاری می گردد." (الباب الخامس و العشر من الواحد الثانی)

این بیان مبارک حضرت نقطۀ اولی علاوه بر آن که شئون تنزیلی در آثار مبارکۀ آن سلطان الرّسل را به عرصۀ ظهور در آورده، آیۀ مبارکۀ فرقانی "مثل الجنّة الّتی وَعد المتّقون فیها انهار من ماء غیر آسن و انهار من لبن لم یتغیّر طعمه و انهار من خمر لذّة للشّاربین و انهر من عسل مصفّی" (سورۀ محمّد آیۀ ۱۵) را هم تبیین و تشریح فرموده و ختم "یُسقون من رحیق مختوم" (سورۀ مطفّفین آیۀ ۲۵) را به اصابع قدرتشان رفع می نمایند.

حضرت بهاءالله در سورۀ هیکل به بیان "قل انّا نزّلناالآیات علی تسعة شئون کلّ شأن منها یدلّ علی سلطنة الله المهیمن القیّوم" (کتاب مبین – آثار قلم اعلی جلد یک ص ۱۹)، آثار مبارکه در این دور افخم را به ۹ شأن نازل فرموده اند.

اسامی این شئون تسعه در هیچ یک از آثار نازل شده از قلم اعلی و تبیینات حضرت سرّالله الاعظم و تشریحات حضرت ولیّ مقدّس امرالله به صراحت زیارت نگردیده است.

ایمان زردشتیان به دیانت بهائی

این پژوهش، گرایش زردشتیان را به دیانت بهائی در یزد از اوائل دهۀ ۱۸۸۰ تا ۱۹۲۱ م. مورد بررسی قرار می دهد. این کشش و جاذبه که افرادی با سابقۀ غیر اسلامی در نخستین دهه های ظهور آئین بهائی از خود نشان دادند برای تحوّل این آئین به سوی یک دیانت مستقلّ جهانی اهمیّتی اساسی داشت. این امر دو جریان را در بر می گرفت. اوّل آنکه انگیزه ای شد تا بهائیان خود را از خاستگاه مذهبی ای که از آن بیرون آمده بودند یعنی اسلام متمایز سازند. دیگر آنکه آموختند با صلائی قانع کننده و به میزان کافی گسترده و همه جانبه، قلوب و اذهان غیر مسلمانان را جذب کنند و ایشان را به اقبال به دیانت بهائی متقاعد سازند. مقالۀ حاضر عواملی را که زردشتیان را به بهائی شدن ترغیب می نمود بررسی می کند و نیز تأثیر نهضت تغییر مذهب را بر جامعۀ زردشتیان مورد کاوش قرار می دهد. در پایان، این مقاله به بررسی تحوّلات دیگری نیز می پردازد که طیّ آنها بهائیان زردشتی شروع به فاصله گیری از جامعۀ مذهبی پیشین خویش نمودند، مؤسّسات اجتماعی مستقلّ بوجود آوردند و خود را جزئی از جامعۀ بزرگتر بهائی نمودند.

نپیر ملکم Napier Malcolm  کشیش جامعۀ میسیونری کلیسا Church Missionary Society  که در آغاز این قرن در یزد سکونت داشت این شهر را که در قسمت مرکزی ایران واقع شده به عنوان شهری منزوی و دور افتاده توصیف نموده است. مسلمانان غالب اوقات با اقلیّت های مذهبی که عمدتاً زردشتی یا یهودی بودند بدرفتاری می نمودند. ملکم در سال ۱۹۰۷ م. نوشت: